Maariften eğitime
Site Editörü

  Sayı: 105 -

Tweetle

Ülkemizin eğitim işlerinden sorumlu olan bakanlığın ismi, aradaki “Milli Eğitim Gençlik ve Spor Bakanlığı” olduğu zamanı saymazsak, yaklaşık yüz yıldır “Millî Eğitim Bakanlığı”. Bu asırlık kurumumuz birden ortaya çıkmış değil elbet, Devlet–î Âlî Osmanlı zamanında da eğitim meselemize bakan bir “nâzırlık” vardı: “Maarif Nâzırlığı”.

Eğitim kelimesinin İngilizce’deki karşılığı “education” (ecukeyşın). Amerika Birleşik Devletleri’nde ve İngiltere’de eğitimle ilgilenen bakanlıklara “Department of Education” deniyor.

Gelin bu kelimelerin peşine takılalım. Yazıya başlamadan önce “eğitim” kelimesinin son bir veya iki yüzyıllık geçmişi olduğunu tahmin edip yazı taslağını ona göre kurdum kafamda ancak gördüm ki eğitim kelimesinin kökü Orhun kitabelerine kadar gidiyor. “... ol yılkıg alıp igittim” sözünde geçen “igittim” kelimesi “besledim”, “doyurdum” mânâsındaymış. Divân–ı Lugâti’t Türk’te de “igitti” kelimesi “yetiştirmek” anlamında kullanılmış.

“Education” kelimesi ise Latince “ex (eks)” ve “ducere (duker)” kelimelerinin birleşmesinden oluşmuş. Ex dış anlamında, ducere ise liderlik etmek, yol göstermek anlamında... Zamanla educate (ecukeyt) halini alan kelime, çocukların ilk yürümeye başlaması ve eğitmek anlamlarını kazanmış.

Maarife gelirsek… Maarif, irfan ile aynı kökten geliyor. Biliş, anlayış kelimeleri anlamını tam karşılar mı emin değilim. Bu kökten gelen irfan, arif gibi kelimelerin daha içten mânâları var. “Education” kelimesinin ilk kısmının “ex” yani dıştan gelmesi gibi “Maarif” kelimesinde bir “içten” gelme durumu var. Enfüs ve âfak gibi...

Tahsili ele alalım. Mahsul ile aynı kökten. Tohumdan ürün alma… Tedris, dars kökünden, yani yorumlayarak öğretme… Okul, okumaktan gelse de Fransızca ekol kelimesinden esinlenmiş. Mektep de “ktb” kökünden gelen bir kelime, yazma, okuma yeri anlamında. Rüştiye tabir yerinde ise cuk oturan isimlerden, anlamına en uygun olduğunu düşündüğüm isim belki de. Rüşt doğru yolu bulma, doğru yoldan gitme anlamına geliyor. İrşad, mürşid bu kökten diğer önemli sözcükler.

Kelimeler, isimler taşıdıkları mânâyı işaret ederler ancak “o şey” değillerdir. Bu açıdan “eğitmek” sözcüğü daha çok hayvanların uysallaştırılmasını, bazı hareketleri yapacak hale gelmeleri için yapılan çalışmaları işaret ediyor. Eski kaynaklardaki kullanımı da bu yönde. “Education” kelimesinin dışa dönüklüğü de buna yakın bir anlam katıyor. Ancak maarifte, tahsilde, irşâdda işaret edilen mânânın farklı olduğu aşikâr.

Bugün bakanlığın ismini Maarif Bakanlığı olarak değiştirsek sorunlar çözülmez elbette. Eskiye bakıp, nerede o eski zamanlar diye bir özlem de değil kastımız. Bir bakış açısı getirmek çabasındayız. Eğitimle ilgili çalışma yaparken dışa değil içe bakarak ilerlemenin gerekliğini görmek belki… Derecâtı âli olsun, merhume Samiha Ayverdi Hanımefendi ne güzel demiş: “... Zîra alâkalılar bilsin bilmesin, bugün Türkiye'nin maariften daha mühim bir meselesi yoktur”

Eğitim meselesinde önemli iki faktör var: öğrenci ve öğretmen. Eğitmen yerine öğretmen tercih edilmiş. Daha önceki kavramımız muallim. Muallim kelimesi, öğretilen şeyin ilim olduğuna işaret ediyor. Tam karşılığı günümüzdeki öğretmen kelimesi olmasa da benzer anlamda diğer bir sözcük mürebbi. Mürebbi kelimesi rab kökünden. Rab deyince ilk akla ilâhî Rububiyet geliyor ancak Arapça’da ustalık, usta öğretici olarak da kullanım örnekleri var. Mısırlılar bir ud üstadına rabbü’l ud derlermiş, udun en ustası anlamında… Bu açıdan mürebbi kelimesinin ustalaştırıcı, olgunlaştırıcı anlamlarını içermesi çok mânidâr. Öğrenci kelimesi öğrenen birine işaret ederken, talebe kelimesi talip olmayı öne alıyor. Kavramların işaretleri arasındaki bu nüanslar çok şey anlatıyor.

İsmine ne dersek diyelim en çok üzerinde durmamız gereken konu eğitim. İyi veya kötü niyetli her oluşumun, organizasyonun eğitim üzerinden hareket etmeye çalışması bunun diğer bir göstergesi. Bunun yanında yeni nesillerin bilgi ile tanışma süreçleri her geçen gün değişiyor, hızlanıyor. Bilgi her yerde ancak hazmetmeyi bilen çok az. Buna talip olacak talebe, doğru yolu gösterecek öğretmenler şart.