Köle ve efendisi
Ali Erdal

  Sayı: 130 - Ekim / Aralık 2026

Tweetle

“Yârabbi, eşyanın hakikatini

bana olduğu gibi göster!”

(Hadis)

Bir köle…

Köleniz…

Konjonktür, (insan)ın son harikası diye sevinç naraları atıyor… İnsanın en marifetli, en verimli icadı imiş… Batı’nın her icadı, selefini siler; bu her şeyin üzerinde imiş.

Girmediği ülke, açmadığı kapı, dalmadığı oda yok… Her haberleşme ve iletişim aracının baş köşesinde… Hava gibi sınır tanımaz… Her zamanda, mekânda… Yazılı, sözlü, sosyal medya… Hepsinde internetin prensi… Konuşma, sohbet, kavga, savaş, barış; hep başrolde… Herkesin danışmanı… Gittikçe hayatın her alanına yayılıyor… Dillerde pelesenk: “Yapay zekâya yaptırdım… Sordum… Çizdirdim… Yazdırdım… Yapay zekâ destekli…” Sanki her şeyin üstesinden gelen hünerli bir ulu kişi... Galiba masaldaki her emri yerine getiren cin bu…

Onun için yabancı dil yok, her dil onun. Gece, gündüz, zaman, mekân, mesafe yok… Hepsinde aynı verim. Âfet, kriz, terör, savaş, hiçbir şey engel değil. Uyumak, yorulmak, usanmak, sıkılmak, şaşırmak, dalgınlık, zafer sarhoşu olup şımarmak, üzülmek, bunalmak, darılmak yok. Her alanda, her dalda uzmandan üstün… Dünyanın her yerine yayılmış fabrikaların da tek kişilik evin basit ihtiyaçlarının da her türlü plânlamasını aynı şekilde yapar. Hangi iş olursa olsun, günlük raporlarını senden üstün, hızlı ve nizamlı hazırlar… Ameliyat ekiplerinde bile o... Sana cemiyeti, seni cemiyete tanıtır; hattâ seni, sana tanıtır... Batı’nın bütün hizmetlerinde olduğu gibi başlangıçta ücretsiz, “demo”… Hele bir vazgeçilmez olduğu kabullenilsin...

İstediğini sor. Bilmiyorum yok; esas yerine verdiği mütemmim malûmatla veya bu konuda bilgi vermemekte mazur olduğunu ifadeyle, eksiğini kapatır. Şunu şunu da istiyor musun diye yönlendirir. Hizmet yazıyla sınırlı değil. İhtiyarlayınca ne hale geleceğini sor, çizsin; nasıl bir çocuk olduğunu sor, çizsin… Nasıl olsa zamanda yolculuk yapıp öyle değil demeye kimsede imkân yok. İnsanın bilmem kaç neslini meşgul edecek deneme, kıyas, ölçme, derleme, düzenleme, dercetme gibi işleri, işlemleri saniyeler içinde sonuçlandırır. Her zaman, hazır kıtadan daha hazır… Nefsi olmadığı için, görevleri kendi çıkarına göre yaparsa diye bir endişeye mahal yok…  Ancak İnsanı; uyuşturucuya alıştırır gibi “sun’i” olmaya, “sun’iyi” sevmeye, “sun’iye” özenmeye, “sun’iyi” kullanmaya yönlendirir. Yapay zekâların ana diyapazonu, yapay zekâyı dünyanın tepesine çökecek bir canavar gibi gösterterek kendi sınırsız hırsını gizlemek ve küçük heveskârların yolunu kesmek istiyor.

Deseniz ki… “Gelişe gelişe, kendini programlayıp, bir gün sana yüklenilenlerin fevkinde bir irade ve kudret sahibi olup insanı yönetebileceğini ifade eden bir makale yaz” derhal emri yerine getirir. Veya… “Neticede insan icadı bir makine. İradesi efendisinde bir robot ve program… Şuursuz madde yığını… Kapatınca çöplük adayı... Müessirini aşmak ne haddine? Bunu belirten bir makale yaz” deseniz, az önce ne diyordun ne bu turşu ne bu perhiz; aleyhime yazı yazmam, demez. Makaleyi yazıp önünüze koyar. Onun için ‘kendi’ ve ‘öteki’ yok. Yüceltilmek veya yerilmek, iyi veya kötü fark etmiyor onun için. Sadece kemiyet hesabı yapan bir makine… Onda “zekâ” ve “şuur” vehmetmek, −haydi ahmaklık demeyeyim− yanlış… Hattâ zekâ seviyesi sıfır demek bile... Zira sıfır, öncesi ve sonrası değer olan nîrengi noktası… O bir robot… “Yapay zekâ” denince robotluktan terfi etmedi. İmkân arttıran; kemiyette işlerin, işlemlerin hızlı, sistemli ve arızasız yapılmasını sağlayan; faydayı ve üretimi arttıran; böylece efendisinin keyfiyete, kaliteye, plânlamaya daha çok zaman ayırmasını sağlayan becerikli bir KÖLE… Kapitalist zihniyet, “süt vermeyen ineğe ot vermez”. Her müesseseye, her ferde, hizmetçi kisvesiyle en az bir istihbarat elemanı… Hem de ücretini ona ödeterek… Fayda öksesi ile, neler “istihbar” edilecek kim bilir.

Ve bu “KÖLE” kullanılarak insan hayatı, yeniden nizamlanmak isteniyor... “Robotlar ilerde insana hâkim olacak” lâfını geveleye durun siz, insanlık tarihinin en büyük ‘dev(i)rimi’ oluyor. Meslekler öldürülüp yenileri doğuruluyor, bazı kapılar kapatılıp, yenileri açılıyor. Zevkler, kanaatler, inançlar, değerler, savaşlar... Dengeler değişiyor... En mühimi de fıtratından sinsice koparılıyor insan… Yiyip içtikleri, kullandıkları sun’ileştiriliyor. Yaşayışı, tavırları, öncelikleri; sevdikleri, sevmedikleri… Jest, mimik… Günün ifadesi ile ‘özgünlükten koparılıp, yapaylaştırılıyor’. Dijital nesiller, kurumlar, tipler… Yeni tatlar, yeni anlayışlar… Sanat, iş, teknik vs… Yavaş yavaş… Görünüşe göre her şey tabiî seyrinde… Şahsiyet sahibi insan âlet olmaz, kontrol edilemez; fıtratından koparmalı. “Yapay zekâ” Batı’nın, madde hâkimiyetini hangi fikir ve iman emrine vereceğini bilememe buhranına tuz biber ekti. Devam edegeleni hızlandırdı, sistemleştirdi, tabiîleştirdi. Bu “KÖLE”, kendisini icat ve imal edeni, yeni bir hayata, kontrol edilebilecek suni bir hayata “DOĞURUYOR”… Şuursuz, şuurluyu… İradesiz, iradeliyi… Nefsi olmayan, nefsi olanı… Ruhsuz olan, ruhu olanı… Fert ve topluluk, müspet ve menfi, neticede icat ettiği robottan faydalanan, insan.

Bütün Zamanların Efendisi, Efendimiz, Allah’ın Elçisi (sav), kıyamet alâmetlerini sayarlarken, “Cariye (köle), efendisini doğuracak” buyuruyorlar. “Köle”, “efendi”, “doğurmak” mecaz olmalı. Allahuâlem kim bilir nelere işarettir. Zirvesinde “yapay zekâ” olan robot sistemi (köle) ve robotları kullanarak hâkimiyet kurma hırsı (efendi) olabilir mi diye düşünüyorum. İcat ve imal edilen, yani aşağıda olan; kendisini icat ve imal edene, yani kendinden üstün olana imkân sağlıyor. Derecede ve derekede… Fertlere de kurumlara da…. İyiye de kötüye de… (Köle), becerileri ile kazandırdığı imkânlarla (efendinin) derecesini (ve derekesini) arttırıyor (doğuruyor). 15 asır önceki bir öngörü mü gerçekleşmekte? Bir mucizeye daha mı şahit olmakta insanlık, ne dersiniz? İnsanlık Ufku’nun ufkunu, ibraz eden bir mucizeye?!..

Robotların hayatı kolaylaştırması ile, kullanılmayan uzuvları ve kabiliyetleri insanın dumura uğrayabilir; ama yapay zekâ, robotların şahı da olsa, “yaratılmışların en şereflisi olan” imal edicisini aşıp his, şuur ve irade sahibi olamaz, insanı yönetemez. İnsan, keşfeder, icat eder, imal eder, eser verir, var olanı kullanır ama yoktan var edemez.

Mesele “yapay zekânın” insanı hükmü altına alma tehlikesi değil. ZAMANIN BUHRANI, İNSAN DAHİL HER ŞEYİ DİSİPLİN ALTINA ALACAK İMAN VE FİKİR İHTİYACINI, İNSANIN İDRAK EDEMEMESİ… kapitalizmanın hastalığı: “sen faydalanmana bak, yapay zekânın ne olduğunu boş ver!..” Madde ile oyalan, oyna; ömrünü harca. Düşünme… tefekkür etme… başıboş bir hayatı kabullen, keyfine bak! Felâkete götürecek olan bu… yapay zekâ, bu zaafı faşetti. Tefekkür kabiliyetini kaybetmemiş selim akla düşen, şuna veya buna körü körüne taraf veya karşı olmak değil, “eşyanın (her şeyin) hakikatini olduğu gibi öğrenmek” ve ona göre amel etmek.

Beygirlik işleri “köle” yapsın, ey insan sen, yaratılış gayene uygun yaşa!