Mitsel S?ylem ve G?stergebilim ?zerine
Roland Barthes

  Sayı: 55 - Ocak / Mart 2007

Tweetle

Türkçe Söyleyen: Sinan AYHAN 

"Mit" dediğin başlanmış, ama henüz sonu getirilmemiş bir sözdür.     

"Mit" dediğin hiçbir şeye benzemez; ama bir dilin mit üzerinden her zaman ihtiyaç duyduğu şey, kendine has koşullardır ve bu sezilebilir bir şeydir. Peki mit denilen şeyde, bir anlam tarayan bağ kurucu yapıdaki incelik nedir..? Mite bir nesnel sınır, bir kavramsal örgü, bir fikir veya bir "idea" gibi algı çizgisi veya durum elbisesi atfetmek yerine onu bir anlam türetme tarzı veya yaşamı taşıyan bir şekil gibi algılamak daha akılcı bir davranış olacaktır. Bu şekillenme kökünü öncellikle tarihten alır; tarihi sınırlar, bir eylemin icra koşulları, değişen toplumsal yapı içinde bu adlandırmanın yeniden takdimi önemlidir; çünkü her şeye rağmen, biz onu öncellikle sayılanların hepsini tutan bir şekil olarak tarif ederiz.           

Mesele, aslı astarına göre efsanevi amacın ötesinde bir anlatılmak istenen keşfetmek ve bunu cisimlendirebilmekten ibaretmiş gibi gözükebilir; fakat bu bir tür konuşma tarzını ortaya dökmüş olana kadardır, yani tezini canlı tutup zamandan zamana, çevreden çevreye aktarabilen şey ancak mit olma özelliğini üzerinde taşıyabilir… Mit denilen şey, sadece bir mesajın cismi, onun açtığı algı düzeyi olarak görülemez; ama bu mesajın dile getireni de mittir; bu bir bakıma "mitlerin biçimsel sınırları göz önünde olabilir, ama mevcut tayin edilmiş sınırlar şeyin var olan gerçek sınırları demek değildir" anlamına gelir. O halde hâlâ, her şey mit olabilir diyebilir miyiz? Evet, ben buna inanıyorum; evrensellik dediğimiz şey sonsuzca metaforların, tekliflerin, yorumların içinde mayalanan bir şey değil midir yani..? Dünyadaki her nesne, yakın ve dingin bir oluşla sözel bir disiplinin terbiyesinden geçer, bunun tasarrufu toplumların elindedir; mevcut tedrisatın bir hukukunun olup olmadığı, bunun doğal olup olmadığı veya şeyler hakkında konuşabilmeyi engelleyip engellemediği bu sözel ifadelendirmenin neresindedir...? Ağaç, bir ağaçtır; daha fazla bir şey olabilir mi..? Ama bazen bir ağaç, ağaç olarak kalmayabiliyor, sanat veya başka bir insani eylem söz konusu olduğunda bazen bir ağaç bir tür tüketimin dekoru, simgesi olabiliyor; kendine bir tür tutku anlamı atfettirebiliyor, varlığıyla bir başkaldırı aracı veya bir tür imajlarla örülü çevre, bir kullanım çevresi olabiliyor; kendine anlamı dışında, nesnel anlamına eklemlenen bir tür yaygın literatür kurdurtabiliyor…        

Doğal olarak, her şey aynı zamanda vurgulanamaz; bazı nesnel anlamlar bir süreliğine mitsel anlamın kurbanı haline gelebilir, sonra gözden kaybolurlar; diğerleri gelir eskilerinin yerini alır ve mite ait olmuş ve olacak olan kuşamı edinirler. "Baudelaire"ce bir duyuşla veya Baudelaire'in ifade ettiği anlamda düşünecek olsak, karşı konulamaz şekilde baştan çıkarıcılığın tarihi, köken olarak, sadece kadınla mı, kadın mitiyle mi ilgilidir? Elbette hayır: bu, antik bir mitin tasarısı olarak düşünülebilir belki, ama bunların sonsuza kadar sürenini düşünmemek lazımdır; onu bir yargı belirten söyleme çeviren ve mitsel bir dile dönüştüren insanlık tarihidir. Eski çağlardan kalmış veya kalmamış, mitoloji sadece tarihsel bir temele sahiptir; mitin söylediği şeyler tarihten gelir, onun şeylerin doğasıyla ilgili bir dönüşümü yoktur, bir tür tarih nesnesinin kurduğu cümle yapısı gibi…

Söylemin böylesi bir türü bir mesaj içerir. Bu sebeple kendine özgü yapısı dışında bir anlamı yoktur. Ayrıca mevcut mesajlarının ve tezlerinin ötesinde özel bir yazım ve sunum tarzı da olabilir; fotoğraflar, sinema filmleri, şovlar, reklamlar bu mitsel söylemi taşıyan ve ona hizmet eden dilsel unsurlar olabilir. Mitin tarifinde ne bir nesne, ne bir madde, ne de bir cisim rol oynayacakmış gibi görünebilir; ama herhangi bir cisim keyfi olarak o anlamı ona işleyebilir; örneğin "ok" simgesinin bir şekilde bir "meydan okuma" anlamına gelebilmesi, o anlamı temsil etmesi gibi; işte bu durum, bir tür söylemdir.  En nihayet doğru, algılandığı ölçüde kabul ve alaka görür; örneğin yazı ve resimdeki duygu ve haller aynı tarz bilinç evrenlerini ziyaret etmez, resimle birçok okuma paralel gitse bile;  örneğin bir ifadeyi ortaya koymada elverişli bir yapıya sahip bir diyagram bir çizimden öte bir şeydir; bir kopyanın orijinal esere göre anlamı farklıdır ve bir karikatür bir portreden farklı algılanır. Fakat biz burada teorik bir sunum tarzını seçmiş ve onu tartışıyor değiliz: biz burada özel bir anlam için verilmiş özel bir düşünsel figürle karşı karşıyayız.

Mitsel söylem, daha çok bir iletişim aracıdır, varlığını karşılıklı böyle işler; çünkü mitin bütün araçları (ister yazıyla, ister resimle ilgili olsun)  sembol, tip, işaretlerle örülü bir bilincin öngörüsünü kabartır, bir taraftan kendi gerekçelerini yontup yeni varlığını kurarken diğer taraftan kendini oluşturan unsurların tek tek var olan nesnel yanlarını törpüler, mitsel söylemin en çarpıcı hüneri budur. Mevcut nesnel yapı hiç de umursanmayacak bir şey değildir; elbette resim, yazıya nazaran daha emredici durur; sonuçta herhangi bir analize veya sadeleştirme eylemine gerek kalmadan resimler bir darbeyle amaçladığı anlamı kişiye empoze ediverir; yazı ise resme göre daha bir bekleyen tavırdadır. Fakat bu, uzun süreli yapılandırıcı bir ayrım sayılmaz. Resimler de bir anlam kolladığı müddetçe yaşar ve resim sanatı aslında bir tür yazınsal eyleme benzer. Yani bir anlamda resimdeki söylem de, bir dil algısından, bir üst idrakten türer…           

İşte tam bu yüzden bizler; bir dili, bir metaforu, bir söylemi ve benzerlerini-bir fiil veya görüntü olmasına bakmaksızın-bir ifade birimine veya bir sentezlemeye göre bir anlamı, icat edilen kalıbına dökme işinde kullanırız. Bir fotoğraf bir söylemdir, bir gazetenin attığı manşet benzer bir görevi üstlenimin yolunu açabilir. Bir nesnenin söylemleşmesi, anlamına doğru yöneldiği mite bağlıdır. Bu ifade dilinin cinse dönük türü, insan zihninde, daha alfabenin icadından önce veya "resim-yazı"ların("hiyeroglifler"), çizimlerin, hesaplama için kullanılan araçların(örneğin İnkalar'daki "quipu") kullanımdan önce birçok tarihi olayla görülmüş, kendince sınanmış ve bir söylem olarak kabul edilmiştir.  Kurulan bu cins bir dil, göstergebilime doğru yol almanın üslubu olur…